İran, Trump’ın Tehditlerine Protesto Olarak İsviçre Zirvesinden Ayrıldı
Dünyanın en tehlikeli çatışmalarından birinde bir atılım olması beklenen zirve, bunun yerine yeni bir belirsizliğe dönüştü.
İran heyeti, ABD Başkanı Donald Trump’ın yeni tehditlerine protesto amacıyla, Pazar günü İsviçre’nin Bürgenstock tatil beldesinde ABD ile yapılan üst düzey görüşmelerden aniden ayrıldı. Bu dramatik ayrılış, kırılgan bir ateşkesi kalıcı bir anlaşmaya dönüştürmek için tarihi bir fırsat olarak nitelendirilen müzakerelerin üzerine gölge düşürdü.
Sadece birkaç saat önce, iyimserlik temkinli bir şekilde artıyordu.
Luzern Gölü’ne bakan zirvenin açılışında konuşan ABD Başkan Yardımcısı J.D. Vance, toplantıyı “tarihi bir toplantı” olarak nitelendirdi ve Washington ile Tahran arasındaki ilişkilerde “yeni bir sayfa” açma olasılığından bahsetti. ABD ve İran heyetleri, Katar ve Pakistan’dan arabulucularla birlikte, aylarca süren çatışmayı sona erdirmeyi amaçlayan yeni imzalanan çerçeve anlaşmasının uygulanmasını görüşmek üzere bir araya gelmişti.
Ardından Trump devreye girdi.
Truth Social’da yaptığı bir paylaşımda başkan, Tahran’dan Lübnan’daki müttefiklerini (Hizbullah’ı kastederek) derhal kontrol altına almasını istedi. İran bunu yapmazsa, ABD’nin daha fazla askeri harekât başlatacağı konusunda uyardı.
Trump, “Geçen hafta yaptığımız gibi, İran’a yine çok sert vuracağız, hatta daha da sert,” diye yazdı.
Çeşitli haberlere göre Trump, Fox News’e verdiği demeçte, Tahran’ın stratejik açıdan hayati öneme sahip ve dünyanın petrol arzının önemli bir bölümünün geçtiği Hürmüz Boğazı’nı kapatmaya kalkışması halinde İranlı müzakerecilerin “İran’a geri dönemeyebileceklerini” söyledi. Ayrıca ABD’nin boğazın kontrolünü ele geçirebileceğini de ima etti.
Tahran’dan gelen yanıt hızlı ve meydan okuyucu oldu.
İran Parlamentosu Başkanı ve Dışişleri Bakanı Abbas Araghchi ile birlikte heyete başkanlık eden Muhammed Bagher Ghalibaf, X’te yayınlanan bir açıklamada tehditleri reddetti.
“Tehditlerinin bir etkisi olsaydı, bugün içinde bulundukları çaresiz durumda olmazlardı,” diye yazdı. “Silahlı kuvvetlerimiz karşılık vermeye hazır. Ne derlerse desinler, harekete geçen biz olacağız.”
Kısa bir süre sonra, İran’ın devlet bağlantılı Tasnim Haber Ajansı, İran heyetinin protesto amacıyla Bürgenstock zirvesini terk ettiğini bildirdi.
Ne Washington ne de İsviçre yetkilileri görüşmelerin çöktüğünü hemen doğrulamadı. Ancak diplomatik kaynaklar atmosferi “son derece kırılgan” olarak tanımladı. Günün erken saatlerinde, İran temsilcileri Amerikan heyetiyle ortak fotoğraf çekimine katılmayı reddetmişti; bu da iki ülke arasındaki ilişkileri tanımlamaya devam eden derin güvensizliğin altını çiziyordu.
Riskler bundan daha yüksek olamazdı.
Müzakereler üç ana konuya odaklanmıştı: İsrail ve Hizbullah arasında yeniden başlayan çatışmaların ardından Lübnan’ın istikrara kavuşturulması, Hürmüz Boğazı’ndan geçiş özgürlüğünün garanti altına alınması ve İran’ın nükleer programıyla ilgili endişelerin giderilmesi. Tahran ayrıca dondurulmuş yaklaşık 6 milyar dolarlık varlığın serbest bırakılmasını da talep ediyordu.
Birçok gözlemcinin önemli bir taviz olarak gördüğü bir hamleyle, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Tahran’ın nükleer silah edinme niyetinde olmayacağına dair yazılı garantiler vermeye hazır olduğunu belirtmişti.
“Gerekirse, atom bombası yapmayı planlamadığımızı yazılı olarak belirtebiliriz,” demişti.
İsviçre için bu görünürdeki çıkmaz özellikle acı verici.
Bern, tarafları bir araya getirmek için önemli diplomatik ve güvenlik kaynakları harcamıştı. Diplomatik kaynaklara göre, İranlı yetkililer, Washington ile Tahran arasındaki diplomatik ilişkilerin 1980’de kesilmesinden bu yana ABD’nin İran’daki çıkarlarını temsil etme konusunda onlarca yıldır süregelen rolüyle kurduğu güvene atıfta bulunarak, İsviçre’nin ev sahibi ve kolaylaştırıcı rolünü üstlenmesinde ısrar etmişti.
İsviçre Dışişleri Bakanı Ignazio Cassis daha önce görüşmelerin yeniden başlamasını “vazgeçilmez bir ilk adım” olarak nitelendirmişti. Giderek istikrarsızlaşan bir dünyada, İsviçre’nin rolünün köprüler kurmak ve barış ve istikrara katkıda bulunmak olduğunu savunmuştu.
Pazar akşamına gelindiğinde, bu köprü tehlikeli derecede istikrarsız görünüyordu.
Bürgenstock zirvesi, aylarca süren savaş ve bölgesel kargaşanın ardından temkinli bir gerilimi azaltmayı sembolize etmeyi amaçlıyordu. Bunun yerine, Ortadoğu’daki diplomatik ilerlemenin müzakere masasının ötesindeki siyasi söylemlerle ne kadar çabuk baltalanabileceğinin bir başka hatırlatıcısı oldu.
Günün belirleyici yüzleşmesi, Luzern Gölü üzerindeki tenha konferans salonlarında gerçekleşmemiş olabilir. Bunun yerine, süreç kamuoyu açıklamaları ve sosyal medya paylaşımları aracılığıyla gelişti: azami baskı yoluyla müzakere etmeye kararlı bir Amerikan başkanı ile misilleme yapmadan kamuoyuna yönelik tehditleri kabullenmek istemeyen bir İran liderliği arasında.
Diplomatların karşı karşıya olduğu soru artık sadece kapsamlı bir anlaşmaya varılıp varılamayacağı değil.
Asıl soru, görüşmelerin devam edebilmesi için yeterli güvenin kalıp kalmadığıdır.
